تورم ایران و رژیم نااطمینانی

خلاصهٔ تراز

تورم ایران را نباید فقط یک نرخ دانست؛ یک سازوکار است. عددِ رسمی تنها لایهٔ بیرونیِ پدیده‌ای است که در آن خانوار، بازار و سرمایه بر اساس انتظارِ بدترشدنِ آینده تصمیم می‌گیرند — و همین انتظار، خودش به تورم دامن می‌زند.

داده‌های اردیبهشت ۱۴۰۵ این تصویر را تأیید می‌کنند. تورم نقطه‌به‌نقطه به ۸۳.۹ درصد رسیده، تورم سالانه به ۵۷.۷ درصد، و شاخص قیمت به ۶۱۹.۶ (پایهٔ ۱۴۰۰=۱۰۰). اما زیر این عددهای کلان، فشار به‌شکلِ نابرابر توزیع شده: سنگین‌تر بر سفره، بر دهک‌های پایین و بر مناطق روستایی.

تراز این وضعیت را رژیم نااطمینانی می‌نامد: حالتی که در آن مردم فقط با گرانی روبه‌رو نیستند، با دشواریِ تصمیم‌گیری زندگی می‌کنند — چه بخرند، پول را کجا نگه دارند، درمان را عقب بیندازند یا نه، بمانند یا بروند. این گزارش، سازوکارِ این رژیم را باز می‌کند؛ تحلیلِ تفصیلیِ توزیعِ نابرابرِ تورم در گزارشِ جداگانه‌ای آمده که در متن به آن ارجاع می‌دهیم.

۱آخرین عدد رسمی، و شکافی که در خودِ داده هست

در اردیبهشت ۱۴۰۵، دو نهادِ رسمی دو تصویرِ متفاوت از تورم دادند. این تفاوت، پیش از هر تحلیلی، خودش بخشی از مسئله است.

این دو مجموعه یک دامنهٔ یکسان را پوشش نمی‌دهند — مرکز آمار کلِ کشور را گزارش می‌کند و بانک مرکزی فقط مناطق شهری را. بخشی از تفاوت، طبیعی و روش‌شناختی است. اما برای خانوار و بازار، نتیجهٔ عملی یکی است: دو مرجعِ رسمی، دو عدد. و وقتی خودِ دادهٔ پایه یکدست نیست، تحلیلگر باید با کدام عدد تصمیم بگیرد؟ نااطمینانی، از همین‌جا — از سرچشمهٔ آمار — شروع می‌شود.

یک نکتهٔ مهم در خودِ روندِ ماه: تورم نقطه‌به‌نقطهٔ مرکز آمار فقط در یک ماه ۱۰.۴ واحد درصد بالا رفت (از حدود ۷۳.۵٪ فروردین به ۸۳.۹٪ اردیبهشت). جهشی به این بزرگی نشان می‌دهد فشار، رو به تشدید است، نه فروکش.

۲تورم سفره؛ جایی که عدد رسمی به زندگی می‌رسد

عددِ کل، میانگین است؛ سفره تصویرِ خام‌تری می‌دهد. دو سنجه را باید جدا کرد، چون جنسشان فرق دارد.

در مقیاس سالانه (نقطه‌به‌نقطه): گروه خوراکی‌ها در یک سال ۱۳۱.۳ درصد گران شده — بیش از یک‌ونیم برابر. عمقِ فرسایش اینجاست.

در مقیاس ماهانه (نسبت به فروردین): چند قلمِ پایه فقط در یک ماه جهیدند: شیر، پنیر و تخم‌مرغ ۱۴.۸٪؛ روغن‌ها و چربی‌ها ۱۳.۵٪؛ قند و شکر ۱۳.۰٪؛ گوشت قرمز و ماکیان ۱۱.۲٪. شتابِ لحظه‌ای اینجاست.

وقتی هر دو سنجه هم‌زمان بالا هستند، یعنی فشار نه فقط انباشته، بلکه در حالِ تشدید است. و این‌ها کالای لوکس نیستند — روغن، تخم‌مرغ، مرغ و نان ستونِ پروتئین و کالریِ ارزانِ سفره‌اند. تراز این بخش از تورم را که مستقیم روی کیفیتِ غذا و امنیتِ روانیِ خانوار اثر می‌گذارد، تورم سفره می‌نامد. در این مرحله، خانوار فقط بیشتر خرج نمی‌کند؛ الگوی مصرفش را تغییر می‌دهد.

۳چرا عدد رسمی همهٔ ماجرا را نمی‌گوید

تورمِ رسمی با تأخیر منتشر می‌شود، اما تورمِ زیسته روزانه در بازار، داروخانه و صفِ نانوایی حس می‌شود. چند شکاف، فاصلهٔ این دو را می‌سازد:

• تورم دهک‌ها یکسان نیست. از ۵۵.۹٪ برای دهک دهم تا ۶۳.۲٪ برای دهک دوم — یعنی فشار برای طبقات مختلف یکسان تجربه نمی‌شود.
• تورم مناطق یکسان نیست. شکافِ شهر و روستا (۸۰.۸٪ در برابر ۱۰۱.۸٪) نشان می‌دهد جغرافیا هم در توزیعِ فشار نقش دارد.
• انتظارات در آمار دیده نمی‌شود. وقتی مردم انتظارِ گرانی دارند، زودتر و بیشتر می‌خرند؛ همین رفتار فشار قیمتی را تقویت می‌کند.
• فضای جایگزینی محدود است. خانوار می‌تواند از کالای غیرضروری بزند، اما وقتی فشار به تخم‌مرغ، روغن، درمان و حمل‌ونقل می‌رسد، جایی برای کم‌کردن نمی‌ماند.

۴نقشهٔ انتقال؛ موتورِ تورم چیست؟

اگر تورم سفره «نتیجه» است، موتورِ آن جای دیگری می‌چرخد. زنجیرهٔ انتقال را می‌توان این‌طور خواند:

• کسری بودجه، ناترازیِ بانکی و فشار مالیِ دولت، زمینهٔ فشارِ پولی را تشدید می‌کند.
• فشارِ ارزی، هزینهٔ کالاهای وارداتی و وابسته به ارز را بالا می‌برد — روغن و گوشت، که وابسته‌ترین‌اند، زودتر واکنش می‌دهند.
• انتظاراتِ تورمی باعث می‌شود بازار و خانوار پیش از انتشارِ آمار رسمی واکنش نشان دهند.
• فرار از ریال، تقاضا برای ارز، طلا، ملک و کالا را بالا می‌برد.
• این چرخه دوباره به قیمت‌ها و بی‌اعتمادی به سیاست‌گذار برمی‌گردد.

حلقهٔ پولیِ این زنجیره را تراز جداگانه باز کرده است: گزارشِ «پولِ فردا، امروز ساخته می‌شود» نشان می‌دهد چرا ترکیبِ نقدینگی و نقدشونده‌ترشدنِ پول، موادِ خامِ تورمِ ماه‌های آینده را تأمین می‌کند. در این وضعیت، تورم فقط نتیجهٔ سیاست‌های گذشته نیست؛ خودش به محرکِ تصمیم‌های امروز تبدیل می‌شود.

۵تورم به‌مثابهٔ رفتارِ تصمیم

اینجا تورم از یک شاخص به واقعیتِ زیسته تبدیل می‌شود. وقتی نااطمینانی پایدار می‌شود، رفتارِ اقتصادیِ خانوار تغییر می‌کند:

• خرید جلوتر از نیاز: کالا نه برای نیازِ امروز، که از ترسِ گرانیِ فردا خریده می‌شود.
• فرار از ریال: پس‌انداز به ارز، طلا، ملک یا کالا تبدیل می‌شود؛ پولِ ملی کارکردِ ذخیرهٔ ارزش را از دست می‌دهد.
• تعویقِ تصمیم‌های بلندمدت: درمان، ازدواج، خرید خانه و سرمایه‌گذاری عقب می‌افتد؛ «صبر کنیم ببینیم» رفتارِ غالب می‌شود.
• فشار بر دیاسپورا: وقتی درآمدِ داخل با تورم هم‌گام نیست، خانواده‌های ایرانیِ خارج زیرِ فشارِ بیشتری برای ارسالِ پول می‌روند؛ تورمِ ایران به شبکه‌های خانوادگی در لندن، دبی و تورنتو هم منتقل می‌شود.
• بی‌اعتمادی به سیاست‌گذار: تأخیرِ داده و اختلافِ دو نهادِ رسمی، اعتماد به وعده‌های اقتصادی را پایین می‌آورد — و همین بی‌اعتمادی، انتظاراتِ تورمی را تغذیه می‌کند.

۶سه سناریو

۷برداشت فعلی تراز

بر اساس داده‌های اردیبهشت، سناریوی پایه همچنان فرسایش کنترل‌شده است: تورم بالا می‌ماند و خانوار با کاهشِ مصرف، تعویقِ خرید و جابه‌جاییِ پس‌انداز واکنش نشان می‌دهد. اما این سناریو شکننده است. جهشِ ارز، تداومِ رشدِ خوراکیِ پایه، یا فشارِ هم‌زمان بر اجاره و درمان می‌تواند پرونده را به سمتِ شوک تشدید ببرد.

یک افزودهٔ تازه از داده اردیبهشت: فرسایش، یکنواخت نیست. دهک‌های پایین و روستا سریع‌تر می‌سوزند. اگر سیاست‌گذار فقط به عددِ ملی نگاه کند، شدتِ بحران را در پایینِ هرم نمی‌بیند.

۸جدول عوامل رصد

منابع و دانلود

منابع: مرکز آمار ایران — شاخص قیمت مصرف‌کننده، اردیبهشت ۱۴۰۵؛ بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران — شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی در مناطق شهری، اردیبهشت ۱۴۰۵. ارقام بر پایهٔ ۱۴۰۰=۱۰۰. تحلیلِ اطلاعاتیِ تراز؛ توصیهٔ حقوقی، مالی یا سرمایه‌گذاری نیست.