تراز · پرونده تورم و معیشت · اقتصاد بیانباشت · ترازنامه خانوار
ایران دو دماسنجِ رسمی برای تورم دارد: مرکز آمار ایران و بانک مرکزی. هر دو نرخِ تورم را میسنجند، اما دو چیزِ کمی متفاوت را اندازه میگیرند و اعدادشان یکی نیست. رسانهها معمولاً یکی را برمیدارند و تیتر میزنند، یا بدتر، دو عدد را با هم قاطی میکنند. هر دو کار اشتباه است.
این گزارش، بهجای انتخابِ یکی یا میانگینگرفتن از دو، نشان میدهد هر دماسنج چه چیزی را بهتر میبیند — و چرا وقتی کنار هم خوانده شوند، تصویری دقیقتر از فشارِ واقعی بر خانوار میسازند. مرکز آمار بهتر نشان میدهد فشار کجا و بر چه کسی سنگینتر است؛ بانک مرکزی بهتر نشان میدهد فشار در کوتاهمدت به کدام سمت حرکت میکند.
چرا نباید دو عدد را یکی کرد
نخست یک نکته فنی که همهچیز به آن بستگی دارد. سطحِ شاخصِ دو مرجع را نمیتوان مستقیم مقایسه کرد، حتی وقتی هر دو پایه ۱۴۰۰=۱۰۰ دارند. جامعه آماری، وزنِ اقلام در سبد، پوششِ جغرافیایی، مراکزِ قیمتگیری و روشِ اجرا میان دو نهاد متفاوت است. مقایسه معتبر فقط روی جهت و نرخِ تغییر انجام میشود، نه روی اختلافِ سطحِ عددِ شاخص. به همین دلیل، این گزارش هیچجا دو عدد را جمع یا میانگین نمیگیرد؛ آنها را در دو ستونِ جدا نگه میدارد.
مقایسه همماه: خرداد ۱۴۰۵
تازهترین ماهی که برای هر دو مرجع داده کامل داریم، خرداد ۱۴۰۵ است. گزارشِ تیرِ مرکز آمار تا زمانِ تنظیمِ این تحلیل هنوز منتشر نشده بود، بنابراین مقایسه همماه روی خرداد بسته میشود و داده تیرِ بانک مرکزی بهعنوان یک ماه جلوتر و سیگنالِ کوتاهمدت نگه داشته میشود.
این تفاوت طبیعی است: مرکز آمار کل کشور را میپوشاند، از جمله روستا؛ بانک مرکزی فقط مناطقِ شهری را. سطحِ شاخصها با هم مقایسهپذیر نیست، اما جهت و نرخِ تغییر — در چارچوبِ جامعه آماریِ هر مرجع — قابلِ خواندن است. هر دو مرجع از تورمی بسیار بالا خبر میدهند؛ اما اختلافِ عددِ آنها را نمیتوان فقط به تفاوتِ شهر و روستا نسبت داد، چون جامعه آماری، وزنِ اقلام و روشِ دو نهاد نیز متفاوت است.
هر دماسنج چه میبیند
مرکز آمار: نقشه اینکه فشار بر چه کسی سنگینتر است. مزیتِ اصلیِ مرکز آمار، پوششِ کل کشور و امکانِ تفکیک است: شهر و روستا، دهکهای هزینهای، استانها، و گروههای خوراکی و غیرخوراکی. و همین تفکیک، تصویرِ تکاندهندهای میسازد. در خرداد ۱۴۰۵، در حالی که تورمِ نقطهبهنقطه کل کشور ۸۸٫۶ درصد بود، همین نرخ برای مناطقِ روستایی به حدود ۱۰۸ درصد و برای گروهِ خوراکیها، آشامیدنیها و دخانیات به حدود ۱۳۴٫۶ درصد رسید.
هر سه سنجه همجهتاند: روستا، خوراک و دهکهای پایین فشارِ بیشتری دیدهاند. عددِ مرکبی برای خانواری با هر سه ویژگی منتشر نشده. منبع: مرکز آمار ایران، خرداد ۱۴۰۵.
شکافِ دهکی نیز آشکار است: تورمِ سالانه برخی دهکهای پایین — بهویژه دهکِ دوم — از دهکهای بالا بیشتر بوده و فاصلهشان به چند واحدِ درصد رسیده است. این الگو یکدست برای همه دهکهای پایین نیست، اما جهتِ کلی به سمتِ فشارِ بیشتر بر گروههای کمدرآمد است.
معنای این اعداد روشن است، اما باید دقیق بیان شود: دادهها جداگانه نشان میدهند روستاییبودن، قرارگرفتن در دهکهای پایین، و سهمِ بالاترِ خوراک در سبد، هرکدام بهطور مستقل با مواجهه بیشتر با تورم همراه بودهاند. نرخِ مرکبی برای خانواری که هر سه ویژگی را همزمان دارد منتشر نشده است؛ پس نمیتوان یک عددِ واحد به «فقیرترین خانوار» نسبت داد. اما جهتِ هر سه سنجه یکی است: به سمتِ فشارِ بیشتر بر خانوارِ کمبرخوردار. مرکز آمار ستونِ تحلیلِ «چه کسی، کجا، با چه شدت» است.
بانک مرکزی: نقشه اینکه فشار به کدام سمت میرود. گزارشِ تیرِ بانک مرکزی برای مناطقِ شهری، تصویری یک ماه جلوتر و جزئیاتِ کالا در برابرِ خدمات میدهد. شاخصِ کلِ شهری در تیر به ۷۴۲٫۸ رسید؛ تورمِ ماهانه ۳٫۶ درصد، تورمِ نقطهبهنقطه ۸۳٫۹ درصد و تورمِ دوازدهماهه ۶۱٫۴ درصد ثبت شد. تورمِ ماهانه ۳٫۶ درصد، کاهشی محسوس از ۷٫۴ درصدِ خرداد است.
اما این کاهشِ شتابِ ماهانه، لزوماً پایانِ فشار نیست. در تفکیکِ کالا و خدمات، تورمِ نقطهبهنقطه کالا حدود ۱۲۱٫۵ درصد و خدمات حدود ۴۸ درصد بود. و روندِ ماهانه چهار ماهِ نخستِ سال، یک واگرایی نشان میدهد:
شتابِ ماهانه کالا در تیر بهشدت افت کرد (۸٫۷ به ۲٫۶)، اما خدمات نزدیکِ ۵٪ ماند. کاهشِ تورمِ کل عمدتاً از کالا آمده، نه از هزینههای چسبنده. منبع: بانک مرکزی، تیر ۱۴۰۵.
شتابِ ماهانه کالا در تیر بهشدت افت کرد، اما خدمات تقریباً همان سرعت را حفظ کرد. در تیر، افتِ شتاب عمدتاً در کالا رخ داد؛ خدمات، گروهِ مسکن و انرژی (مسکن، آب، برق، گاز و سایر سوختها)، و بهداشت و درمان همان کاهش را تجربه نکردند. این واگرایی با فرضیه انتقالِ تدریجیِ فشار به هزینههای چسبنده سازگار است، اما مسیرِ علّیِ آن هنوز اثبات نشده و به داده ماههای بعد نیاز دارد. آنچه فعلاً میتوان گفت این است: کاهشِ تورمِ ماهانه کل، عمدتاً در کالا رخ داده و هزینههای کمانعطافِ خانوار همان سرعت را کم نکردهاند.
تزِ مشترکِ دو دماسنج
وقتی دو دماسنج را کنار هم میگذاریم، یک تصویرِ واحد پیدا میشود که هیچکدام بهتنهایی نمیدهند:
روستاییبودن، قرارگرفتن در برخی دهکهای پایین، و سهمِ بالای خوراک — هر سه بهطور جداگانه با تورمِ بالاتر از میانگین همراه بودهاند و خانوارهای کمبرخوردار را از خرداد با فشاری سنگینتر وارد تابستان کردهاند؛ و در تیر، افتِ شتاب عمدتاً در کالا رخ داد، در حالی که گروهِ مسکن و انرژی و بهداشت و درمان همان کاهش را تجربه نکردند.
این ترکیب اجازه میدهد از تیترِ ساده و گمراهکننده «تورمِ ماهانه کاهش یافت» عبور کنیم. کاهشِ تورمِ ماهانه از ۷٫۴ به ۳٫۶ درصد در دماسنجِ شهریِ بانک مرکزی، بهتنهایی به معنای بهبودِ معیشت نیست، و این کاهش عمدتاً در کالا رخ داده نه در گروهِ خدمات و هزینههای چسبنده. اثرِ انباشته گرانیِ خوراک، فشارِ بالاترِ روستا و برخی دهکهای پایین، و ماندگاریِ تورمِ خدمات میتوانند همزمان ادامه داشته باشند — و داده هر دو مرجع با این خوانش سازگار است.
منبعِ اصلیِ این گزارش — دانلودِ مستقیم
شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی در مناطق شهری ایران — تیر ۱۴۰۵
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران · پایه ۱۴۰۰=۱۰۰ · PDF
⬇ دانلود نسخه PDF گزارش بانک مرکزیچه چیزی این گزارش ثابت نمیکند
- ثابت نمیکند سطحِ تورمِ بانک مرکزی و مرکز آمار قابلِ مقایسه مستقیم است؛ فقط جهت و نرخِ تغییر قابلِ مقایسه است.
- ثابت نمیکند تورمِ تیر برای کل کشور چقدر بوده؛ داده تیرِ مرکز آمار هنوز منتشر نشده و تحلیلِ ملی/روستایی/دهکیِ تیر بسته نشده است.
- ثابت نمیکند کاهشِ تورمِ ماهانه ادامه مییابد؛ این یک داده یکماهه است، نه روند.
سنجههای این گزارش
منابع
- ۱. بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران — «شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی در مناطق شهری ایران، تیر ۱۴۰۵»، پایه ۱۴۰۰=۱۰۰. فایلِ رسمی، راستیآزمایی و آرشیو شده (نسخه کاملِ PDF بالا، قابلِ دانلود) — cbi.ir
- ۲. مرکز آمار ایران — «شاخص قیمت مصرفکننده کل کشور، خرداد ۱۴۰۵» (تورمِ کل ۸۸٫۶٪، روستایی حدود ۱۰۸٪، خوراک حدود ۱۳۴٫۶٪) — amar.org.ir بازتاب: اکوایران
- ۳. گزارشِ تیرِ مرکز آمار — پس از انتشار، جدولِ نهاییِ پنج شکاف (دو مرجع، شهر/روستا، دهکِ پایین/بالا، خوراک/غیرخوراک، کالا/خدمات) تکمیل میشود
گزارشهای مرتبط در پرونده «تورم و معیشت»