گزارش پیشنگر · رادار تورمِ سفره
گزارشِ تازهٔ بانک مرکزی نه خبرِ خوب است نه فاجعه؛ اما یک هشدارِ ساختاری دارد که در تیترِ خامِ رشدِ پایهٔ پولی گم میشود: پول در ایران نقدشوندهتر شده و این یعنی هر شوکِ بعدی، سریعتر از قبل، به قیمت تبدیل خواهد شد.
عددِ بزرگ، روایتِ اشتباه
بانک مرکزی در پایانِ بهمن ۱۴۰۴ گزارش داد که پایهٔ پولی در دوازده ماهِ گذشته ۵۴٫۷ درصد رشد کرده. این عدد دو واکنشِ قابلِ پیشبینی برانگیخته: گروهی آن را نشانهٔ ابرتورمِ قریبالوقوع خواندند، گروهی ادعا کردند مصنوعی است. هر دو نادرستاند.
درستِ ماجرا این است که این عدد همزمان مسئله را بیش از واقع نشان میدهد — و کمتر از واقع. بیش از واقع، چون بخشِ عمدهای از رشدِ پایهٔ پولی از «خالص داراییهای خارجی» بانک مرکزی میآید که در این یک سال ۱۰۰٫۹ درصد رشد کرده. پشتِ این دوبرابرشدن عمدتاً یک رخدادِ حسابداری نهفته است: کاهشِ ارزشِ ریال، ارزشِ ریالیِ همان ذخایرِ ارزیِ قبلی را در ترازنامهٔ بانک مرکزی بالا میبرد، بدون آنکه بتوان آن را بهسادگی معادلِ تزریقِ مستقیمِ پولِ تازه به اقتصاد دانست. همزمان، «خالص سایر اقلام» نقشِ خنثیکنندهای دارد و خالص مطالباتِ بانک مرکزی از بخشِ دولتی — کانونِ معمولیِ بحثِ «چاپِ پول» — در این دوره سهمِ مثبت نداشته است.
ضریبِ فزایندهٔ نقدینگی این تصویر را تکمیل میکند. افتِ آن از ۷٫۸۱ در بهمن ۱۴۰۳ به ۷٫۴۳ در بهمن ۱۴۰۴ نشان میدهد که گسترشِ وامدهیِ بانکی موتورِ این چرخه نبوده. کانال از ترازنامهٔ بانک مرکزی بوده، نه از شبکهٔ تجاری. این تمایز مهم است، چون انتقالِ تورمیِ این دو مسیر متفاوت است — اما معنایش «بیخطر» نیست.
با احتیاط بخوان
پایهٔ پولی: +۵۴٫۷٪بخشِ مهمی از این رشد تجدید ارزیابیِ داراییهای ارزی است. خالص مطالبات از بخش دولتی در این دوره سهمِ مثبت نداشته. ضریبِ فزاینده نیز کاهش یافته.
جدّی بگیر
پول +۵۱٫۶٪ > شبهپول +۴۵٫۸٪اسکناسِ دستِ مردم +۶۲٫۷٪ در برابرِ +۱۸٫۴٪ سالِ قبل. پول نقدشوندهتر شده؛ بازار آمادهٔ واکنشِ سریع است.
سیگنالِ واقعی در ترکیبِ نقدینگی است
نقدینگی در پایانِ بهمن ۱۴۰۴ به ۱۴۶٬۴۰۰٫۳ هزار میلیارد ریال رسیده، با رشدِ ۴۷٫۳ درصدی — تقریباً دو برابرِ نرخِ سالِ قبل (۲۶٫۲ درصد). اما اقتصادِ پولی با مقدارِ پول بهتنهایی نمیچرخد؛ «رفتارِ پول» همانقدر اهمیت دارد، و گاهی بیشتر.
«پول» — اسکناس و سپردههای دیداری — ۵۱٫۶ درصد رشد کرده، در حالی که «شبهپول» (سپردههای مدتدار) با ۴۵٫۸ درصد پشتِ سر آن میآید. اسکناسِ دستِ مردم ۶۲٫۷ درصد رشد کرده — رقمی که سالِ پیش ۱۸٫۴ درصد بود. سهمِ «پول» از کلِ نقدینگی اکنون به حدودِ ۲۶ درصد رسیده.
این اعداد به ظاهر فنیاند اما پشتشان یک تصمیمِ رفتاری نهفته است. وقتی صاحبانِ پول، سرمایهشان را از سپردهٔ مدتدار — که بازدهی دارد اما نقدینگیِ فوری ندارد — به سمتِ اسکناس و سپردهٔ دیداری میبرند، پیامی روشن میدهند: ریسکِ نگهداریِ ریال بالا رفته، گرانی پیشبینی میشود، و پول باید آمادهٔ حرکت بماند.
| متغیر | مانده | رشدِ سالانه | سالِ قبل |
|---|---|---|---|
| نقدینگی | ۱۴۶٬۴۰۰٫۳ | ۴۷٫۳٪ | ۲۶٫۲٪ |
| پایهٔ پولی | ۱۹٬۶۹۲٫۷ | ۵۴٫۷٪ | — |
| پول (M۱) | ۳۸٬۰۲۰٫۹ | ۵۱٫۶٪ | ۳۰٫۱٪ |
| شبهپول | ۱۰۸٬۳۷۹٫۴ | ۴۵٫۸٪ | ۲۴٫۷٪ |
| اسکناس و مسکوکِ دستِ مردم | ۲٬۴۷۸٫۲ | ۶۲٫۷٪ | ۱۸٫۴٪ |
| ضریبِ فزاینده | ۷٫۴۳ | −۴٫۸٪ | — |
منبع: بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، اداره سیاستهای پولی
چرا ترکیبِ نقدینگی مهمتر از مقدارِ آن است؟
در ادبیاتِ پولی، «سرعتِ گردشِ پول» (velocity) یکی از تعیینکنندهترین عواملِ رابطهٔ میانِ پولِ در گردش و سطحِ قیمتهاست. پولی که در سپردهٔ مدتدار قفل است، با تأخیرِ بیشتری به تقاضا تبدیل میشود؛ پولی که در دستِ مردم به شکلِ اسکناس یا سپردهٔ دیداری است، با نخستین شوکِ اعتمادی، سریع وارد بازار میشود. وقتی سهمِ پولِ نقد بالا میرود، مسیرِ انتقال از انبساطِ پولی به قیمتِ مصرفکننده کوتاهتر میشود.
این همان چیزی است که دادههای بهمن ۱۴۰۴ نشان میدهند. نه رشدِ پایهٔ پولی بهتنهایی، بلکه جهشِ اسکناس و پیشیِ گرفتنِ M۱ از شبهپول، ظرفیتِ واکنشِ سریعِ اقتصاد را بالا برده است. تورمِ فردا نه فقط تابعِ «چقدر پول هست» است، بلکه تابعِ «چقدر این پول آمادهٔ حرکت است» نیز هست.
رشدِ پایهٔ پولی هم با همین چارچوب باید خوانده شود. حتی اگر بخشِ مهمی از رشدش تجدید ارزیابیِ ارزی باشد، نرخِ رشدِ ۵۴٫۷ درصدیِ پایهٔ پولی تصویرِ یک سیاستِ پولیِ کاملاً انقباضی را نشان نمیدهد.
جنگ، ارز و مسئلهٔ فاصله
تنشِ نظامی و ناامنیِ منطقهای یک متغیرِ پولی نیستند، اما رابطهشان با تورم از کانالِ «فاصلهٔ انتقال» میگذرد. در اقتصادِ عادی، شوکِ ارزی یا رخدادِ ژئوپولیتیک با تأخیرِ چند ماهه به قیمتِ مصرفکننده میرسد — مسیر از طریقِ واردات، انتظارات، بازارِ دارایی و زنجیرهٔ تولید میگذرد. اما در اقتصادی که اسکناسِ دستِ مردم در یک سال ۶۲٫۷ درصد رشد کرده و انتظاراتِ تورمی ساختاری شده، این تأخیر فشرده میشود.
خبرِ نظامی، ریسکِ تحریمِ جدید، یا اختلالِ کانالهای تجاری میتواند آن پولِ آمادهٔ حرکت را به سمتِ طلا، ارز، یا خریدِ زودهنگامِ کالای بادوام براند. اگر این نقدشوندگی به افزایشِ سرعتِ گردشِ پول تبدیل شود — و دادههای ترکیبِ نقدینگی ریسکِ این مسیر را نشان میدهند — حتی بدونِ اضافهشدنِ تازه به پایهٔ پولی، فشارِ قیمتی میتواند بالا برود. این همان ریسکی است که ماههای اخیر پررنگتر کرده است: جنگ تورم نمیسازد، اما مسیرِ تبدیلِ پولِ موجود به قیمت را کوتاهتر میکند.
چه چیزی را باید دنبال کرد؟
این گزارش پیشبینیِ قطعیِ نرخِ تورم نیست — چنین پیشبینیای در شرایطِ فعلیِ ایران کمتر از سیگنالهاست. اما چهار شاخص وجود دارد که مسیرِ ماههای آینده را شکل میدهند:
رادارِ ماههای بعد
- سهمِ پول از کلِ نقدینگی. اگر بالاتر رود، ظرفیتِ واکنشِ سریعِ بازار به شوکها بیشتر میشود. عددِ فعلی حدودِ ۲۶ درصد است.
- رشدِ اسکناس و مسکوکِ دستِ مردم. شتابِ بیشتر، نشانهٔ تشدیدِ گریز از ریال است. سرعتِ رشد باید ماهبهماه رصد شود.
- اضافهبرداشتِ بانکها از بانک مرکزی. این کانالِ اصلیِ رشدِ «واقعیِ» پایهٔ پولی است — و بانکهای ناتراز آن را میسازند.
- نرخِ ارز و نرخِ سودِ بینبانکی. دو دماسنجِ سریعِ انتظارات که پیش از تورمِ سفره تغییر میکنند.
سناریوی پایه
تورم بالا میماند. فشار روی خوراکی، اجاره و کالای وارداتی ادامه دارد. هیچکدام از محرکهای اصلی خاموش نشدهاند.
سناریوی بدتر
جهشِ مجددِ ارز، تنشِ مستمرِ نظامی یا فشارِ بیشترِ بانکها بر بانک مرکزی، پایهٔ پولی را از مسیرهای «واقعی» باز رشد میدهند.
سناریوی بهتر
تنها اگر نرخِ ارز آرام شود، رشدِ پایهٔ پولی کند شود، نرخِ سود واقعیتر شود و کسری از مسیرِ پولی حل نشود — که فعلاً شواهدش ضعیف است.
حرفِ آخر
منبع: بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، اداره سیاستهای پولی — «مانده متغیرهای عمده پولی و اعتباری» و «ارقام پولی و اعتباری»، پایانِ بهمن ۱۴۰۴. ارقام به هزار میلیارد ریال. نرخهای رشد، دوازدهماهه (نقطهبهنقطه). تحلیلِ مسیرِ تورم برداشتِ تحریریهٔ تراز است و توصیهٔ سرمایهگذاری نیست.
سنجههای این گزارش · روش تراز
این سنجهها بر پایهٔ روشِ تراز و محتوای همین گزارش تهیه شدهاند و در چارچوب روش کار تراز قابل خواندناند.