گزارش رشد اقتصادی سال ۱۴۰۴ را نباید خبرِ رشد خواند؛ این سند، روایتِ فرسایشِ اقتصادِ معیشت و مصرفِ ظرفیت آیندهٔ تولید است. عدد سرجمع مثبت مانده، اما همان جدولها میگویند زیر این عدد چه گذشته است.
عدد رسمی، خبر واقعی
رشد محصول ناخالص داخلی در سال ۱۴۰۴ با احتساب نفت ۰.۲ درصد و بدون نفت منفی ۰.۳ درصد بوده است؛ سالانه و به قیمت ثابت سال ۱۴۰۰، و در مقایسه با رشد ۳.۱ درصدیِ ۱۴۰۳ یک افت تمامعیار. خبر واقعی در همان خط دوم است: وقتی نفت کنار میرود، عدد منفی میشود. یعنی اقتصاد غیرنفتی — همان بخشی که شغل و درآمد روزمره را میسازد — کوچکتر شده است.
دو تکیهگاهِ یک رقمِ مثبت
مثبتماندنِ عدد، روی دو پایهٔ غیرمعیشتی ایستاده و این دو در دو روشِ محاسبه ظاهر میشوند. در روش تولید، تنها عاملی که رقم را بالای صفر نگه داشت، رشد ۱.۸ درصدیِ استخراج نفت و گاز بود. در روش هزینه، تولید ناخالص داخلی به قیمت بازار عملاً صفر گزارش شده؛ و در حالی که مصرف، سرمایهگذاری و صادرات همه منفی بودند، تنها سقوط ۲۰ درصدیِ واردات بود که — چون در این روش واردات از تولید کسر میشود — عدد را از منفیشدن بازداشت.
سفره و معیشت
سراغ زندگی روزمره که برویم، تصویر یکدست است. مصرف نهایی خصوصی در کل سال منفی ۱.۴ درصد و در فصل زمستان منفی ۴.۸ درصد بوده؛ یعنی خانوار کمتر خرج کرده. بخشهایی که چهرهٔ مستقیم معیشتاند نیز عقب رفتهاند: عمده و خردهفروشی، هتل و رستوران منفی ۱.۸ درصد، و کشاورزی — سفرهٔ غذایی و معیشت روستایی — منفی ۲.۹ درصد. تأمین آب و برق نیز منفی ۶.۵ درصد است؛ رقمی که از یک بحران زیرساختیِ مزمن خبر میدهد و سایهاش بر تابستان پیشِرو سنگین است.
دو اقتصاد در یک کشور
پررشدترین فعالیت سال، واسطهگریهای مالی با ۸.۴ درصد بوده است؛ در حالی که تولید صنعتی و کشاورزی آب میروند. این شکاف، روایتِ دو اقتصاد است: در محیط تورمی، سرمایه از تولید به بازارهای مالی و دارایی میگریزد؛ رفتاری عقلانی اما فرساینده که شکاف را عمیقتر و پایهٔ مولد را تهیتر میکند.
ظرفیت آینده، در حال مصرفشدن
دو شاخص مسیر را نشان میدهند. سرمایهگذاری در ماشینآلات منفی ۵.۸ درصد بوده؛ یعنی اقتصاد دارد ظرفیت تولیدِ آینده — و شغل و درآمدِ آینده — را مصرف میکند. و رشد فصل زمستان ۱۴۰۴ منفی ۲.۲ درصد ثبت شده؛ یعنی اقتصاد در آستانهٔ ورود به ۱۴۰۵ در حال انقباض بوده است. این تحلیل است، نه پیشبینیِ آماری: تا فشار ارزی، کمبود انرژی و افت سرمایهگذاری برنگردد، سناریوی پایه برای معیشتِ ۱۴۰۵ ادامهٔ همین فشار است.
جمعبندی
کارنامهٔ ۱۴۰۴ روایتِ ثبات نیست. همان نیرویی که سفره را کوچک میکند — فشار ارزی و افت تقاضا — موجب سقوط ۲۰ درصدیِ واردات شده؛ و چون در روش هزینه واردات از تولید کسر میشود، همین سقوط، تولید به قیمت بازار را از منفیشدن نگه داشته و در صفر متوقف کرده است. عدد مثبت است، اما سفره، کار و آینده کوچکتر شدهاند — و این تفاوت، تنها با خواندنِ منبع اصلی، پیش از آنکه به تیتری رسمی تقلیل یابد، دیده میشود.
منبع اصلی: مرکز آمار ایران — نرخ رشد اقتصادی سال ۱۴۰۴، حسابهای ملی فصلی، قیمت ثابت ۱۴۰۰. ارقام مقدماتی و قابل بازنگریاند. این متن خوانشِ تحلیلیِ تراز از دادههای رسمی است؛ توصیهٔ حقوقی، مالی یا سرمایهگذاری نیست.
سنجههای این گزارش · روش تراز
این سنجهها بر پایهٔ روشِ تراز و محتوای همین گزارش تهیه شدهاند و در چارچوب روش کار تراز قابل خواندناند.