یک تورم، دو سفره
چرا جهش قیمت غذا برای خانوار فقیر فقط گرانی بیشتر نیست؛ فشار بیشتری بر همان اقلامی است که سهم بزرگ‌تری از بودجه او را می‌گیرند.
تز اصلی
تورم ۸۹/۸ درصدی یک میانگین است و دو سفره متفاوت را پنهان می‌کند. خانوار فقیر نه‌فقط با تورم بالاتری روبه‌روست، بلکه سهم بیشتری از بودجه‌اش را روی همان گروه‌هایی خرج می‌کند که جهش قیمتشان از میانگین شدیدتر بوده است. پس رقم کل ۸۹/۸٪ به‌تنهایی شدت مواجهه دهک پایین با جهش قیمت غذا را نشان نمی‌دهد.
یک میانگین، دو سبد متفاوت
شاخص کل در شهریور ۱۴۰۵ نشان می‌دهد قیمت‌ها نسبت به پارسال ۸۹/۸٪ بالا رفته‌اند. اما این عدد میانگینی روی سبدی است که برای همه خانوارها یکسان نیست.
◉ سهم «خوراکی، آشامیدنی و دخانیات» در بودجه دهک اول (کم‌درآمدترین) ۴۲/۳۶٪ است، تقریباً دو برابر دهک دهم با ۲۱/۵۵٪. و این تفاوت در خود اقلام کلیدی بیشتر هم می‌شود. وزن شیر و پنیر و تخم‌مرغ برای دهک اول ۴/۹۱٪ در برابر ۱/۹۷٪، و روغن و چربی ۲/۵۷٪ در برابر ۰/۸۰٪.
| گروه | دهک اول (کم‌درآمد) | دهک دهم (پُردرآمد) |
| کل خوراکی و آشامیدنی | ۴۲/۳۶٪ | ۲۱/۵۵٪ |
| نان و غلات | ۹/۸۸٪ | ۴/۶۷٪ |
| شیر، پنیر و تخم‌مرغ | ۴/۹۱٪ | ۱/۹۷٪ |
| روغن و چربی | ۲/۵۷٪ | ۰/۸۰٪ |
◈ یعنی وقتی قیمت غذا جهش می‌کند، سبد دهک فقیر به‌خاطر ترکیبش بیشتر ضربه می‌خورد — پیش از آنکه حتی سراغ نرخ تورم برویم.
◉ و نرخ هم همین را می‌گوید. در سنجه تورم سالانه، فاصله دهک‌ها باز شده است. دهک دوم ۸۲/۴٪ در برابر دهک دهم ۷۱/۳٪ — فاصله ۱۱/۱ واحد، که نسبت به ماه قبل (۱۰/۷ واحد) بازتر شده. در سنجه نقطه‌به‌نقطه هم دهک‌های پایین حدود ۹۸ تا ۹۹٪ ثبت کرده‌اند، در برابر ۸۹/۸٪ کل.
◆ عدد رسمی غلط نیست؛ ناقص است. میانگینی که دو اقتصاد متفاوت را در یک رقم جمع می‌کند.
گران‌ترین‌ها، همان قلم‌های ضروری‌اند
◉ حالا سمت قیمت‌ها. چند مورد از شدیدترین جهش‌ها دقیقاً در گروه‌های اصلی پروتئین و چربی رخ داده‌اند. روغن‌ها و چربی‌ها ۲۵۷/۵٪، شیر و پنیر و تخم‌مرغ ۱۶۰/۶٪، گوشت قرمز و ماکیان ۱۲۸/۵٪ — همه بسیار بالاتر از شاخص کل (۸۹/۸٪).
◉ در سطح خود اقلام شهری، شوک ملموس‌تر است. نسبت به شهریور پارسال: تخم‌مرغ ۲۶۴/۲٪، روغن مایع ۳۴۲/۲٪، روغن جامد ۳۷۱/۱٪، پنیر ۱۵۶/۲٪ و شیر ۱۴۹/۲٪ گران شده‌اند. و این چند قلم پرت نیست: از ۵۳ قلم خوراکی منتخب شهری، ۴۰ قلم بیشتر از تورم نقطه‌ای شهری (۸۶/۵٪) گران شده‌اند.
در تراز زندگی
یک بطری ۹۰۰ میلی‌لیتری روغن مایع که شهریور پارسال به‌طور متوسط حدود ۹۱ هزار تومان بود، امسال حدود ۴۰۰ هزار تومان است — بیش از چهار برابر.
◈ این‌ها همان منابع ارزان پروتئین و چربی سفره‌اند. وقتی گران می‌شوند، خانوار کم‌درآمد جایی برای عقب‌نشینی ارزان‌تر ندارد؛ پله‌های پایین سفره خودشان گران شده‌اند.
◆ پس دو چیز کنار هم می‌نشیند: سهم بزرگ‌تر این اقلام در بودجه فقیر، و جهش بیشتر قیمتشان. حاصل این دو، فشاری است که رقم ۸۹/۸٪ نشانش نمی‌دهد.
◈ این را پیش‌تر در گزارش دلار و شامخ دنبال کردیم. آنجا فشار ارز و هزینه را در بازار و بنگاه دیدیم؛ اینجا یک سوی دیگر همان فشار را می‌بینیم: خانواری که بخش بزرگ‌تری از بودجه‌اش صرف خوراک می‌شود.
جایی که فشار قیمت می‌تواند به فقر نسلی تبدیل شود
◈ این گروه‌ها — روغن، لبنیات و گوشت — منابع اصلی پروتئین و چربی سفره‌اند. فشار قیمتی بر آن‌ها می‌تواند کیفیت سبد غذایی خانوارهای کم‌درآمد را تحت فشار بگذارد.
△ اما داده شهریور ۱۴۰۵ به ما نمی‌گوید مصرف واقعی پروتئین، لبنیات یا چربی چه مقدار تغییر کرده است. بنابراین در این مرحله فقط مسیر بالقوه میان فشار قیمت و فقر نسلی را ثبت می‌کنیم، نه وقوع آن را.
چه چیزی را دنبال می‌کنیم؟
به‌جای یک پیش‌بینی زودهنگام، از امروز این‌ها را ماه‌به‌ماه می‌سنجیم:
▣ ۱. فاصله تورم دهک اول و دهک دهم.
▣ ۲. سهم خوراک در سبد دهک اول در برابر دهک دهم.
▣ ۳. تورم روغن، لبنیات و پروتئین نسبت به شاخص کل.
▣ ۴. اولین داده مصرف، تغذیه یا حذف اقلام. اگر بیاید و افت دریافت پروتئین دهک‌های پایین را نشان دهد، آن‌وقت پیش‌بینی بین‌نسلی را ثبت می‌کنیم.
نشانه بعدی شاخص قیمت مهر مرکز آمار (انتشار حدود اوایل آبان): آیا فاصله دهک‌ها باز هم باز می‌شود و تورم روغن و لبنیات بالای شاخص کل می‌ماند؟
روش، منابع و Trace
منابع و دوره هر دو از مرکز آمار ایران، شهریور ۱۴۰۵ (پایه ۱۴۰۰): شاخص قیمت مصرف‌کننده (شاخص کل، تورم گروه‌ها، ضرایب اهمیت و نرخ تورم دهکی)، و متوسط قیمت اقلام خوراکی منتخب مناطق شهری (ارقام قلم‌به‌قلم).
قید روش این داده‌ها قیمت‌اند، نه مقدار مصرف. «دو سفره» از کنار هم گذاشتن دو چیز ساخته شده: ضرایب اهمیت سبد به تفکیک دهک (جدول وزنی) و نرخ تورم گروه‌ها. فاصله ۱۱/۱ واحد دهک‌ها از سنجه تورم سالانه است؛ ارقام نقطه‌به‌نقطه دهکی از نمودار دهکی همان گزارش برداشت شده و گرد شده‌اند.
نقطه کور داده مصرف، تغذیه و دریافت پروتئین دهک‌ها برای شهریور ۱۴۰۵ در دست نیست؛ پس پیوند قیمت و فقر نسلی مسیر بالقوه است، نه اندازه‌گیری. از ایران‌اینترنشنال استفاده نشده.
تاریخچه نسخه: ۱۶ مهر ۱۴۰۵ — انتشار اولیه. پرونده فقر نسلی؛ محور شکاف سفره دهک‌ها.