آنچه می‌دانیم: ◉ خط لوله شرق به غرب عربستان پس از حمله ۱۹ شهریور، از ۲۰ تا ۳۱ شهریور متوقف ماند و بعد با ظرفیت کم برگشت؛ ▣ در همین دوره، عبور نفتکش‌های بزرگ مرتبط با عربستان از هرمز به بالاترین سطح هفتگی از آغاز جنگ رسید.
آنچه هنوز نمی‌دانیم: اینکه حمله به خط لوله کار کدام گروه بود، و افزایش عبور از هرمز تا چه اندازه مستقیماً از اختلال راه دور آمد.
چه چیزی نظر ما را عوض می‌کند: بازگشت پایدار بارگیری ینبع به سطح عادی بدون حمله تازه، همراه با کاهش عبور نفتکش‌های مرتبط با عربستان از هرمز.
◈ هر راهی که برای دورزدن هرمز ساخته می‌شود، خودش گلوگاه تازه‌ای است. شهریور نشان داد وقتی یکی از این راه‌ها از کار بیفتد، بخشی از بار می‌تواند دوباره به هرمز برگردد. و در مقایسه با عربستان و امارات، ایران، که تنگه را اهرم خود می‌داند، راه دورِ مؤثر و عملیاتی ندارد.
راهی که ساخته شد
▣ پیش از جنگ، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده از هرمز می‌گذشت (سی‌ان‌بی‌سی به نقل آژانس بین‌المللی انرژی). از اسفند که تنگه عملاً بسته شد، دو کشور خلیج فارس راه دور داشتند. ◉ عربستان خط لوله‌ای دارد که نفت را از ابقیق در شرق تا بندر ینبع در دریای سرخ می‌برد؛ ظرفیت طراحی آن ۵ میلیون بشکه است و در سال ۲۰۱۹ موقتاً به ۷ میلیون رسید (اداره اطلاعات انرژی آمریکا). ◉ امارات هم خط لوله حبشان به فجیره را دارد، با ظرفیتی نزدیک به ۱/۸ میلیون بشکه، که نفت را به ساحل دریای عمان، بیرون از تنگه، می‌رساند (آژانس بین‌المللی انرژی).
این راه‌ها کار کردند. ▣ به برآورد اس‌اندپی گلوبال، بارگیری ینبع در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ به حدود ۳/۹ میلیون بشکه در روز رسید، بیش از دو برابر سال قبل، و حدود ۸۰ درصد آن به شرق سوئز رفت (اویل‌پرایس به نقل اس‌اندپی). ◈ دنیا راه دور را ساخت؛ اما مجموع این راه‌ها حتی در بهترین حالت کمتر از نیمی از جریان عادی هرمز است.
ظرفیت راه‌های دور در برابر جریان عادی هرمز، میلیون بشکه در روز
برای عربستان سقف موقت ۷ میلیون آمده؛ ظرفیت طراحی ۵ میلیون است. برای ایران ظرفیت مؤثر آمده؛ ظرفیت اسمی ۱ میلیون است. این ارقام هم‌تعریف نیستند؛ نمودار فقط مقیاس را نشان می‌دهد، نه ظرفیتی که در یک روز مشخص قابل استفاده است.
منبع: اداره اطلاعات انرژی آمریکا و آژانس بین‌المللی انرژی؛ جریان پیش از جنگ شامل نفت خام و فرآورده. اداره اطلاعات انرژی · آژانس بین‌المللی انرژی
شهریور: راه دور زیر آتش
◉ ۱۹ شهریور خط لوله شرق به غرب با پهپاد زده شد و از ۲۰ شهریور بسته ماند. عربستان و عراق می‌گویند پهپادها از استان میسان عراق پرتاب شده‌اند؛ ◌ گروه مقاومت اسلامی عراق مسئولیت را رد کرده است (اویل‌پرایس). ▣ خط لوله ۳۱ شهریور با ظرفیت کم دوباره راه افتاد (رویترز)، اما تا چند روز بعد بارگیری عادی نفتکش‌ها در ینبع از سر گرفته نشد (رویترز).
دریای سرخ هم امن نماند. ◌ حوثی‌ها می‌گویند ۲۵ و ۲۸ شهریور تأسیسات آرامکو در ینبع را هدف گرفته‌اند، و ◉ عربستان در یک حمله دیگر از رهگیری شش موشک بالستیک به سمت ینبع و طائف خبر داد (اویل‌پرایس). ▣ به همین گزارش، حق بیمه جنگ برای نفتکش‌های سعودی که در ینبع بار می‌زنند سه برابر شده است. ◈ یعنی راه دور حتی وقتی موشک به هدف نمی‌خورد، گران‌تر می‌شود.
و بار برگشت به هرمز
نکته‌ای که در خبرها کمتر دیده شد این است: ▣ به گزارش لویدز لیست، در روزهایی که خط لوله بسته بود، عبور نفتکش‌های بزرگ مرتبط با عربستان از هرمز به بالاترین سطح هفتگی از آغاز جنگ رسید (اویل‌پرایس به نقل لویدز لیست). ▣ عربستان بارگیری از راس‌تنوره در خلیج فارس را بالا برد (رویترز).
◈ این داده‌ها با هم رابطه علّی قطعی را ثابت نمی‌کنند؛ نمی‌دانیم چه سهمی از افزایش عبور از هرمز مستقیماً از بسته‌شدن خط لوله آمد. اما الگو همان است که تراز در سناریوی «فشار هم‌زمان بر راه‌های دورزدن» ثبت کرده: وقتی یک راه دور از کار می‌افتد، بخشی از بار می‌تواند دوباره به مسیر اصلی برگردد. راه‌های دور قدرت هرمز را از بین نبرده‌اند؛ بخشی از ریسک آن را به گلوگاه‌های دیگر منتقل کرده‌اند، و شهریور نشان داد آن گلوگاه‌ها هم می‌توانند هدف فشار قرار بگیرند.
ایران: راه دوری که کار نمی‌کند
ایران هم روی کاغذ راه دور دارد. ◉ خط لوله گوره به جاسک در سال ۱۴۰۰ افتتاح شد تا نفت ایران را بدون گذر از هرمز به دریای عمان برساند. ظرفیت اسمی آن ۱ میلیون بشکه است، اما به برآورد اداره اطلاعات انرژی آمریکا ظرفیت مؤثرش حدود ۳۰۰ هزار بشکه است و از اواخر ۲۰۲۴ باری از آن صادر نشده (اداره اطلاعات انرژی). ◉ آژانس بین‌المللی انرژی هم پایانه جاسک را «در عمل غیرفعال» می‌داند (آژانس بین‌المللی انرژی). پس مسیر جاسک در شرایط فعلی راه دور عملیاتی برای جبران اختلال هرمز نیست.
نتیجه در آمار صادرات پیداست. ▣ بارگیری نفت ایران از حدود ۲ میلیون بشکه در روز در مارس به ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در اوت رسید، و از ۲۳ تیر هیچ محموله‌ای از خط محاصره رد نشده (رویترز به نقل کپلر و ورتکسا). ▣ به برآورد کپلر، ذخیره نفت ایران روی آب بیرون از خط محاصره ممکن است تا نیمه اکتبر تمام شود (به نقل وال‌استریت ژورنال).
در تراز زندگی: عربستان و امارات برای دورزدن هرمز هزینه می‌دهند؛ ایران اما به همان گلوگاهی وابسته مانده که می‌خواهد از آن اهرم بسازد. از هر هفت بشکه‌ای که ایران در مارس بار می‌زد، در اوت حدود یکی بار زده شد و آن یکی هم به خریدار نرسید. ارزی که واردات کالای سفره با آن پرداخت می‌شود، از همین بشکه‌ها می‌آید.
خوانش تراز
◈ اهرم هرمز دو لبه دارد. ایران می‌تواند عبور را برای دیگران پرهزینه و پرریسک کند، اما خودش برای صادرات نفت به همان گلوگاه وابسته مانده است.
◈ شهریور یک محدودیت مهم راه‌های دور را نشان داد: وابستگی به هرمز را حذف نمی‌کنند، بخشی از آن را به گلوگاه‌های دیگر منتقل می‌کنند. ▣ این مقیاس هم در حال تغییر است: امارات ساخت خط لوله دومی به فجیره را شتاب داده تا ظرفیت دورزدن هرمز را تا ۲۰۲۷ به حدود ۳/۶ میلیون بشکه برساند، و عربستان گسترش خط شرق به غرب را بررسی می‌کند (کپلر).
◈ پس پرسش پرونده فقط این نیست که هرمز باز است یا بسته؛ این است که اگر هرمز زیر فشار بماند، چه مقدار از تجارت واقعاً می‌تواند از راه‌های دور بگذرد.
این گزارش بخشی از پرونده رصد هرمز است. سناریوهای ثبت‌شده پرونده، از جمله «فشار هم‌زمان بر راه‌های دورزدن» و «هرمز باز، اما دنیا عوض شده»، همان‌جا با شرط تأیید و رد پیگیری می‌شوند. ◈ جزء اول شرط سناریوی «فشار هم‌زمان» با حمله‌های تازه به ینبع در حال شکل‌گرفتن است؛ جزء دوم، یعنی بالا رفتن عبور از هرمز در همان هفته، منتظر داده است.
آزمون این گزارش: اگر در چند هفته آینده بارگیری ینبع به سطح عادی برگردد و عبور نفتکش‌های مرتبط با عربستان از هرمز هم کاهش یابد، خوانش «بازگشت بار به هرمز در اثر اختلال راه دور» ضعیف می‌شود. اگر اختلال در ینبع با افزایش پایدار عبور از هرمز همراه بماند، تقویت می‌شود.
نشانه بعدی: اینکه بارگیری ینبع طی چند هفته بدون حمله تازه به سطح عادی برمی‌گردد یا نه، و هم‌زمان عبور نفتکش‌های مرتبط با عربستان از هرمز کم می‌شود یا نه. اولین نقطه بازبینی پرونده ۷ مهر ۱۴۰۵ است.
روش: ◉ داده یا اعلام رسمی که متنش را دیده‌ایم · ▣ داده ردیابی یا گزارش رسانه معتبر · ◌ حرف یک طرف درگیر · ◈ خوانش تراز.
منابع: اداره اطلاعات انرژی آمریکا و آژانس بین‌المللی انرژی برای ظرفیت خطوط لوله؛ رویترز برای بسته‌شدن و بازگشایی خط لوله و صادرات ایران؛ اویل‌پرایس برای داده اس‌اندپی گلوبال و لویدز لیست؛ کپلر برای طرح‌های تازه خطوط لوله.
اختلاف ارقام: ظرفیت آزاد راه‌های دور در منابع یکسان نیست: آژانس بین‌المللی انرژی ۳/۵ تا ۵/۵ میلیون بشکه برآورد می‌کند و عربستان در مارس گفت ۷ میلیون بشکه پمپاژ می‌کند. ادعای حوثی‌ها درباره هدف‌گرفتن ینبع با اعلام رهگیری از سوی عربستان همخوان نیست.
نقطه کور: گروه مسئول حمله به خط لوله روشن نیست. داده هفتگی عبور از هرمز پس از ۱ مهر هنوز در دست نیست.
بازبینی تحریری ۴ مهر ۱۴۰۵: چند ساعت پس از انتشار، چند جمله دقیق‌تر شد. ادعای «ایران تنها بازیگری است که راه دور کارآمدی ندارد» بیش از داده بود و به مقایسه با عربستان و امارات محدود شد. رابطه «بازگشت بار به هرمز» از حکم قطعی به استنباط از داده تغییر کرد. جمله‌ای درباره محاصره جاسک که منبع مستقیم نداشت برداشته شد. یک آزمون هم افزوده شد که نشان می‌دهد چه داده‌ای این خوانش را ضعیف یا تقویت می‌کند. نسخه نخست در آرشیو اینترنت ثبت است.
قطع شواهد: ۴ مهر ۱۴۰۵ (۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶).