بازار پروتئین؛ از افت مصرف تا صادرات

موافقت با صادرات بخشی از تولید مرغ، هم‌زمان با افت مصرف گوشت قرمز و زیان مرغداران اعلام شده است. اما خواندن این هم‌زمانی به‌شکل یک رابطهٔ علّیِ ساده — «مردم نمی‌خرند، پس صادر می‌کنیم» — دقیق نیست. بازار پروتئین ایران هم‌زمان زیر فشار سه نیرو است: قدرت خرید، تولید، و سیاست.

صادرات مرغ را معمولاً با یکی از دو روایت می‌خوانند: نشانهٔ رونق تولید، یا نشانهٔ سقوط مصرف. هر دو روایت خلاصه‌شده‌اند و هر دو ناقص. آنچه در ماه‌های اخیر رخ داده، ترکیبی است که هیچ‌کدام به‌تنهایی توضیحش نمی‌دهد: تولید بالا مانده، بخشی از تقاضای داخلی فرسوده شده، و سیاست ارزی و قیمتی مرغدار را به نقطه‌ای رسانده که فروش داخلی زیان‌ده است. صادرات، در این قاب، بیش از آنکه علامت قدرت باشد، شیر تخلیهٔ فشاری است که از چند جا هم‌زمان می‌آید.

۱. مصوبه، یا اظهار صنفی؟

نخست باید تفکیکی را روشن کرد که اغلب گزارش‌ها رعایت نمی‌کنند. آنچه با تیتر «مجوز صادرات ۱۰ هزار تن مرغ» منتشر شده، در متن خبر به نقل از یک مسئول صنفی است، نه متن منتشرشدهٔ مصوبهٔ کارگروه امنیت غذایی. رقم اعلام‌شده «۵ درصد تولید، معادل حدود ۱۰ هزار تن» است؛ اما تا دیدن متن رسمی، تراز این را «موافقت گزارش‌شده» می‌داند، نه رقم قطعی. تفاوت میان چهار چیز هم مهم است: مصوبه، مجوز، محموله، و صادراتِ واقعاً انجام‌شده. مجوز دادن با صادر شدن یکی نیست — و صادرات مرغ ایران تازه هم نیست؛ در پنج ماه نخست ۱۴۰۳ نیز حدود ۱۸ هزار تن گوشت مرغ صادر شده بود.

۲. مرغ حذفی را با گوشت مرغ یکی نگیریم

دومین تفکیک، فنی اما تعیین‌کننده است. در بازار طیور دست‌کم چهار کالای متفاوت زیر نام کلی «صادرات مرغ» جمع می‌شوند و هر کدام معنای اقتصادی جداگانه دارند. مرغ حذفی — مرغِ پایان‌دورهٔ واحدهای تخم‌گذار — با کد تعرفهٔ جدا و به‌صورت «مجاز مشروط» اجازهٔ صادرات گرفته؛ این با گوشت مرغ گوشتیِ تازه یکی نیست. جوجهٔ یک‌روزه و تخم‌مرغ نطفه‌دار هم صادراتِ ورودیِ زنجیرهٔ تولیدند، نه محصول نهاییِ سفره. گزارشی که این‌ها را در یک عدد جمع کند، ابعاد ماجرا را بزرگ‌نمایی می‌کند.

۳. قوی‌ترین داده، گوشت قرمز است — نه مرغ

حالا سراغ تقاضا. محکم‌ترین دادهٔ در دسترس دربارهٔ افت مصرف، به گوشت قرمز مربوط است، نه مرغ. بر پایهٔ دادهٔ هزینه–درآمد خانوارِ مرکز آمار، متوسط مصرف ماهانهٔ گوشت قرمزِ یک خانوار از ۲٫۱۹ کیلوگرم در ۱۳۹۲ به ۱٫۲۵ کیلوگرم در ۱۴۰۳ رسیده؛ کف چهارده سال. این افت با فشار تورم و سقوط قدرت خرید هم‌خوان است و شکاف دهکی عمیقی را پنهان می‌کند: در سه دهک پایین، مصرف سالانهٔ گوشت قرمزِ هر نفر به حدود ۷۰۰ گرم می‌رسد. اما دربارهٔ مرغ باید محتاط بود. سری تمیز و رسمیِ مصرف سرانهٔ مرغ برای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ هنوز در دست نیست؛ ارقام موجود (بین ۲۶ تا ۳۲ کیلوگرم) عمدتاً از منابع صنفی و دانشگاهی‌اند و میانگین ملیِ مرغ همچنان نزدیک دو برابر میانگین جهانی است. پس تراز اینجا نمی‌نویسد «مصرف مرغ سقوط کرده»؛ می‌نویسد دادهٔ مستقیمِ مرغ هنوز باید راستی‌آزمایی شود.

۴. عرضه فقط از تقاضا نشکسته است

اگر تقاضا تنها بخشی از ماجراست، بخش دیگر سمت عرضه و سیاست است. جوجه‌ریزی سال ۱۴۰۳ به حدود یک میلیارد و ۷۶۰ میلیون قطعه رسید؛ ۱۴ تا ۱۵ درصد بیش از سال پیش. یعنی بخشی از مازاد، پیش از هر افت تقاضایی، از سمت تولید ساخته شده. روی این، دو تصمیم سیاستی نشست: حذف ارز ترجیحیِ نهاده‌ها در دی ۱۴۰۴ که ساختار هزینهٔ مرغدار را زیرورو کرد، و سقف قیمتیِ ناشی از کالابرگ که قیمت فروش را زیر قیمت تمام‌شده نگه داشت. حاصل، قیچی‌ای است که مرغدار را میان هزینهٔ بالا و قیمت پایین می‌فشارد؛ زیانی که در گزارش‌های صنفی به حدود ۱۴ همت در ۲۵ روز رسیده است. در این وضع، صادرات برای تولیدکننده نه فرصت، که راهِ فرار از زیان است.

جمع‌بندی

بازار پروتئین ایران با یک روایت توضیح داده نمی‌شود. از یک سو، افت مصرف گوشت قرمز نشان می‌دهد بخش پروتئینیِ سفرهٔ خانوار آسیب دیده است. از سوی دیگر، مازاد مرغ می‌تواند محصول جوجه‌ریزی بالا، قیمت‌گذاری، سیاست ارزی و فشار نقدینگیِ تولیدکننده باشد. صادرات مرغ را نباید ساده به «رونق تولید» یا «سقوط مصرف» تقلیل داد. مسئلهٔ دقیق‌تر این است: تولید، قدرت خرید و سیاست‌گذاری از هم جدا افتاده‌اند، و صادرات موقتاً این جدایی را می‌پوشاند.

اهمیت این شکاف فقط در بازار مرغ نیست. اگر خانوار برای جبران گرانی از پروتئین حیوانی به جایگزین‌های کم‌کیفیت‌تر حرکت کند یا وعده‌ای را حذف کند، مسئله از قیمت غذا به کیفیت تغذیه منتقل می‌شود. این همان نقطه‌ای است که پروندهٔ «فقر نسلی و سرمایهٔ انسانی» از آن آغاز می‌شود: جایی که فشار معیشت می‌تواند از سفرهٔ امروز به بدن، یادگیری و توان اقتصادی نسل بعد برسد. فقر نسلی از سفره شروع می‌شود، اما در مدرسه و بازار کار دیده می‌شود.